خاورشناسان بزرگ گیلان و سرزمین های ساحل جنوبی دریای خزر را دارای تمدن3 هزار ساله دانسته و برخی از آنان به وجود تمدنی بزرگ در املش و دیلمان اشاره دارند. در مورد نخستین تمدنهای تشکیل شده در سرزمین گیلانی می تواند از تمدن مارلیک نام برد.آثار بدست آمده از منطقه تالش نیز حکایت از وجود تمدنی عظیم در این منطقه را دارد که جایگاه کادوسی ها یا تالشی هاست، در نوشته های دوره ساسانی و کتب تاریخی اوایل اسلام کمتر به نام گیلان بر می خوریم. در آن زمان این منطقه با نام دیلم پر آوازه بوده است. گیلانیان حتی در عالم اسلام نیز با گرویدن به مذهب تشیع به نوعی به استقلال خواهی خود توجه داشتند و مخالفت خود را با خلفای بغداد نمایان می ساختند گیلان در بعضی از کتب تاریخی اوایل دوره اسلامی جیلان نیز نامیده شده است. بی مناسب نیست به مبارزات مردمی و ظلم ستیزی گیلانیان در طول تاریخ اشاره شود. قیام دهقانان علیه مالکان بزرگ که منجر به حکومت های محلی سلسله کیا در گیلان شد.  سال 1039 هـ ق قیام غریب شاه یا عادلشاه علیه شاه صفی. قیام سال 1045 مردم علیه استنکو از فرماندهان روسی که منجر به فرار و شد و قیام مردم گیلان به رهبری میرزا کوچک خان جنگلی علیه استبداد داخلی و استعمار خارجی.